Tìm hiểu về tiếng nói người Việt ở thế kỷ 13

 

Năm 1293, sau các cuộc chiến tranh với Đại Việt, triều đình nhà Nguyên cử một sứ đoàn sang nối lại quan hệ bang giao. Trong đợt này, viên phó sứ là Trần Cương Trung 陳剛中 còn gọi là Trần Phu 陳孚, đã ghi chép khá nhiều chi tiết về xã hội Đại Việt, thành một bản sách gọi là An Nam Tức sự. Trong đó, tác giả đã mô tả âm chỉ một số khái niệm trong tiếng Việt, bằng cách gán với một chữ Hán đồng âm. Tổng số được liệt kê là khoảng 20 từ, tuy không nhiều nhưng đó là những chứng cứ quan trọng giúp chúng ta có thể ít nhiều hình dung về tiến trình biến đổi ngôn ngữ của người Việt.

Bạn đọc có thể xem bản dịch tiếng Việt đầy đủ An Nam Tức sự trên diễn đàn Otofun: https://www.otofun.net/.../dich-sach-co-an-nam-tuc-su.../

Trên trang của Viện Hán Nôm cũng có đăng một bài của tiến sĩ Phạm Văn Thấm, giới thiệu chung về tác phẩm và chọn dịch một đoạn về tiếng Việt. Bạn đọc có thể xem tại đây . http://www.hannom.org.vn/detail.asp?param=1550&Catid=718

Nhận xét sơ bộ là hai bản dịch này, sử dụng hai bản gốc chữ Hán khác nhau, có nhiều chỗ dị biệt. Theo một số trao đổi, chia sẻ từ các diễn đàn thì có lẽ hiện nay An Nam Tức sự còn có những bản khác nữa. Tình trạng tam sao thất bản ở các văn bản chữ Hán chép tay là rất phổ biến. Nguyên nhân thì nhiều, có thể là do chép nhầm chữ, do suy diễn chủ quan của người chép hay do chủ ý nào đó.

Tôi sẽ chủ yếu dựa vào bản thứ nhất để phân tích.

Một nhận xét khi xem các nội dung bản dịch và trao đổi về An Nam tức sự, diễn ra trên các diễn đàn, là người ta quy âm gốc vào âm Hán Việt. Ví dụ:

Chồng gọi là “trùng” 重

Tức là sẽ khiến người đọc hiểu rằng người phụ nữ Việt ở thế kỷ sẽ phát âm là TRÙNG khi gọi người chồng.

Trong khi lẽ ra phải làm rõ là người Trung Quốc phát âm chữ 重 như thế nào. Thực tế chữ này được phát âm theo tiếng phổ thông Trung Quốc theo các cách là CHÓNG/TÓNG/ZHÒNG (theo từ điển Hán Nôm hvdic.thivien.net), chứ không phải là TRÙNG.

Chúng ta có thể lập luận rằng không thể coi âm Bắc Kinh ngày nay giống thời thế kỷ 13, tuy nhiên khó mà bác bỏ rằng đó là cơ sở gần nhất để đối chiếu. Mặc dù từ đó về sau chính trị Trung Quốc còn bị chi phối bởi người Mông Cổ rồi Mãn Thanh trong thời gian khá dài, nhưng họ là những tập hợp thiểu số ở mức khó mà gây nên sự biến đổi đáng kể đối với tiếng nói ở Trung Nguyên. Sự biến đổi tự nhiên thì diễn ra rất chậm.

Một hướng lập luận khác có thể được sử dụng để bảo vệ cho việc chỉ quy về âm Hán Việt chứ không phải âm Bắc Kinh hiện đại, là người ta dựa trên quan niệm âm Hán Việt là âm Hán cổ để cho rằng các âm Hán ngày đó gần với âm Hán Việt hơn là với âm Bắc Kinh ngày nay. Tuy nhiên, trong bản Dư Địa chí, Nguyễn Trãi đã ghi nhận rằng “Tiếng Ngô nói đầu lưỡi, phải dịch rồi mới biết”. Tức là một nhà Nho uyên thâm như Nguyễn Trãi cũng phải coi đó là một ngoại ngữ. Nguyễn Trãi chỉ sống sau giai đoạn trên khoảng một thế kỷ.

Vậy có lẽ người Việt ở thế kỷ 13 có thể đã gọi theo âm thứ 3 ở trên, là ZHÒNG. Âm ZH khá gần âm CH. Tức là người ta đã phát âm gần giống như ngày nay, hoặc thậm chí là giống hẳn nhưng người ngoại quốc ký âm lại thì bị lệch một chút.

Bây giờ xin thảo luận cụ thể các trường hợp:

- Gió gọi là “giáo” 教

Chữ 教 bính âm là jiāo.

Vậy xin dịch lại như sau; Gió gọi là jiāo

- Mây gọi là “mai” 梅

Chữ 梅 bính âm là méi.

Vậy xin dịch lại như sau: Mây thì gọi là méi.

Nhận xét: âm này ít hoặc không bị biến đổi.

- Núi gọi là “can ôi” 乾隈 (bản 1); sơn (山) là can ổi (干猥) (bản 2)

Hai trường hợp này tuy chữ khác nhau nhưng âm Bắc Kinh là tương tự nhau: Gan wei, chứ không phải là Can ôi – Can ổi

Người Việt cũng có thể dùng từ Cái để đặt trước sự vật, tức là có thể từ mà Trần Phu nghe được có nghĩa là: Cái núi

Hãy để ý rằng phương ngữ tiếng Việt vùng khu 5 hiện nay nói Cái-núi thì âm C khá gần âm G, âm I đầu tiên hầu như bị ẩn, vị trí âm N khá khó phân biệt là thuộc về âm tiết thứ nhất hay thứ 2. Ngoài ra thì âm G trong các ký âm quốc tế cũng khá gần với âm K/C trong tiếng Việt.

Vậy thì Gan wei = Ca nwei = Cái núi

Có thể thấy trường hợp này tiếng Khu 5 còn lưu giữ âm cổ hơn tiếng Việt phổ thông. Và Trần Phu đã nghe khá chính xác.

- Nước gọi là “lược” 掠

Chữ 掠 bính âm là lue/lu.

Tôi cho rằng ban đầu người ta gọi là Lu để chỉ nước, mà nay dấu vết còn lại là từ Lũ. Sau đó có sự phân chia thành Lước và Lũ. Ngày nay nhiều khu vực ở phía đông đồng bằng Bắc Bộ vẫn gọi là Lước.

Khi làn sóng di cư từ Bắc Trung Bộ ra, bắt đầu từ thế kỷ 15, họ mang theo từ Nác, cùng nghĩa. Hai từ Nác và Lước hòa trộn vào nhau thành từ Nước.

Xin bàn thêm, là từ Nước, chỉ quốc gia, hay xứ sở, có lẽ không phải là trường hợp cùng gốc với từ vừa thảo luận. Từ gần nghĩa và âm nhất của nó là Nưgar (cũng có thể phát âm là Nưkăn, trong tiếng Cham). Tôi cho rằng cặp đó mới là cùng gốc.

- Miệng gọi là “mính’’ 皿

Bính âm của chữ 皿 là min/ming

Tức là Miệng gọi là min/ming.

- Cha gọi là “tra” 吒

Bính âm của chữ 吒 là Chà hoặc Zha (gần âm với Cha) chứ không phải là Tra

Tức là trường hợp này cũng không có nhiều biến đổi.

- Mẹ gọi là mi 媚

Bính âm của chữ 媚 là mèi chứ không phải là Mi. Có thể thấy tiếng này từ đó đến nay ít biến đổi

- Con trai gọi là “can đa” 乾多. Con gái gọi là “vu đa” 于多, hay “can cái” 乾 葢 (bản 1); nam tử (男子) là tử đa (子多), nữ (女) là tử cái (子丐) (bản 2)

Trường hợp này có sự khác nhau rõ rệt giữa hai bản. Các từ được dịch Hán Việt lại đều có vẻ khá lạ lẫm.

Sau khi kiểm tra bính âm các chữ Hán và phân tích kỹ thì tôi nhận thấy bản 1 có cơ sở hơn. Xin diễn giải theo bản 1, như sau:

Con trai gọi là gan duo; con gái gọi là yu duo; con gái khác gọi là gan gài

Để ý rằng âm D ở đây nằm giữa âm D và Đ trong tiếng Việt, âm G thì hơi gần âm K/C.

Tức là ba từ trên có thể là: Con đó; Du đó (Du = con dâu); Con gái

Có thể hiểu rằng vị quan người Việt đang giới thiệu với khách về ba người trẻ, là con trai, con dâu và con gái (đang ở cùng)

Các âm này cũng không lạ lẫm mấy đối với người Việt hiện nay. Và đây lại là một trường hợp cho thấy sự gần gũi giữa âm Việt cổ và phương ngữ khu 5 hiện nay.

- Chồng gọi là “trùng” 重

Bính âm của chữ 重 là chóng/zhòng. Âm Zhòng khá gần với âm Chồng hiện nay, chứ không có Trùng nào cả

- Vợ gọi là “đà bị” 陀被

Bính âm của hai từ này là: duò bèi. Âm D gần với âm Đ.

Có thể thấy hiện nay phương ngữ khu 5 phát âm từ đàn-bà cũng gần giống vậy.

- Tốt gọi là “lãnh” 領 lǐng/leng. Không tốt gọi là “trang lãnh” 張領 (bản 1);

hảo (好) là phả (頗), bất hảo (不好) là trương phả (张頗) (bản 2)

Sau khi kiểm tra bính âm các chữ Hán và phân tích kỹ thì tôi nhận thấy bản 1 có cơ sở hơn.

Chữ 領 bính âm là lǐng/leng . Phương ngữ khu 5 phát âm từ Lành gần giống Leng.

Tức là người Việt ở thế kỷ 13 gọi Tốt là Leng (cũng có thể họ gọi là Lèng hay Lành, mà Trần Phu diễn tả chưa chính xác.

Không tốt được gọi là zhāng lǐng. Không tốt tức là chẳng lành. Theo phương ngữ khu 5 này nay từ này thì chẳng-lành cũng khá gần với âm quốc tế của từ zhāng lǐng.

Còn một số khái niệm là: Trời, Đất, Mặt trời, Trăng cũng được Trần Phu kể đến. Các trường hợp này tôi thấy giải thích chưa ổn lắm, tuy nhiên cũng tạm đưa ra đây để cùng trao đổi.

• Trời gọi là “bột mạt” 勃末

Bính âm cặp chữ Hán 勃末 là bómò

Trường hợp này khá khó hiểu. Nếu chấp nhận cách ghi nhận này tức là cho rằng ở thế kỷ 13 người Việt gọi Trời bằng một cái tên mà rất khác bây giờ.

Mặc dù nhiều phân tích đã chỉ ra âm Tr xuất hiện hoặc phổ biến trong tiếng Việt khá muộn. Các ký âm latin Ở thế kỷ 17 cho thấy như vậy. Người ta chép: Blời (Trời), Tlên (Trên) …

Hiện nay phương ngữ Việt nhiều nơi vẫn còn chưa phát âm rõ âm Tr. Trong tiếng Mường, một ngôn ngữ rất gần gũi với tiếng Việt, thì đến nay vẫn không có âm Tr.

Có thể thế kỷ 17 người ta đã nói là Blời, hoặc gần như thế, nhưng các bản An Nam tức sự đều có vấn đề ở chỗ này.

Có người nhận xét rằng trường hợp chữ 末 là do người ta chép nhầm từ chữ 耒 mà ra. Chữ 耒 bính âm là lěi , âm Hán Việt là Lỗi.

Tức là Trời vốn được gọi là bólěi (勃耒). Âm này quả đã gần giống Blời.

• Mặt Trời gọi là “phù bột mạt” 扶勃末

Theo điều tôi vừa phân tích thì trường hợp này cũng có thể chép nhầm, từ chữ 耒 ra chữ 末. Tức là đúng ra phải là 扶勃耒

Chữ đầu tiên là 扶, bính âm là Fú, Pú. Chữ này thực là có hai âm Hán Việt là Bồ và Phù. Liệu có khả năng âm Pú – Bồ mới là chính xác?

Các âm Việt sau: Bộ, Bọc, Bao, Bìa đều có thể chỉ cái bên ngoài, cái bộ mặt. Hai âm Bộ và Pú gần giống nhau.

Tức là người Việt đã gọi mặt trời bằng âm BoBlời (bộ mặt của Trời), gần giống âm Púbólěi, mà Trần Phu gán thành 扶勃耒

• Mặt Trăng gọi là “bột lăng” 勃菱

Hai chữ Hán này được bính âm là bólíng. Tức là âm này, chứ không phải “bột lăng”, mới gần với âm Trần Phu nghe được.

Theo ghi chép quốc ngữ của các thầy giảng đạo Thiên Chúa ở thể kỷ 17 thì Trăng được chép là blang. Có sự dịch chuyển từ âm i sang âm a theo thời gian. Xét thêm cả trường hợp gọi Miệng là min/ming thì có lẽ nhiều nguyên âm ngày xưa vốn là âm i rồi bị chuyễn hóa dần.

• Đất gọi là “đắc” 得

Chữ này có các bính âm Bắc Kinh là dē, dé , de , děi. Tuy nhiên âm Quảng Đông lại là dak, gần với âm Việt hiện nay nhất. Trường hợp này tôi thấy cần xem xét thêm.

Mời các bạn cùng thảo luận.

Đàng Trong

 

1. Cho đến nay khái niệm Đàng Trong vẫn được hiểu là tên gọi vùng lãnh thổ do các Chúa Nguyễn cát cứ, từ năm 1600.
Xin bàn về nhận thức đã mặc định này.
Thứ nhất, là với chính quyền Lê – Trịnh ở Đàng Ngoài. Họ khó có thể chấp nhận một khái niệm Đàng Trong – Đàng Ngoài, mang hàm ý coi chúa Nguyễn là kẻ chống đối ngang hàng.
Thứ hai, là về phía các chúa Nguyễn. Quê cha đất tổ của họ vẫn ở phía bắc, mặt khác các chúa Nguyễn vẫn nhận ở bên dưới nhà Lê, vậy thì không có lý do nào lại tự coi là Đàng Trong, mà chữ là 塘中 với nghĩa hiển nhiên chỉ trung tâm, trong sự đối lập với Đàng Ngoài, mang nghĩa là ngoại vi.
Tức là chúng ta cần phải tìm một lời giải thích cho sự hình thành cặp tên gọi Đàng Trong – Đàng Ngoài, mà hẳn phải có sẵn từ trước thời đại của các chúa Trịnh chúa Nguyễn, được hình thành trong một mối tương quan khác về tính chất.
Manh mối nào để tìm kiếm?
Thời gian gần đây tôi đã có những bài viết khám phá tiến trình lịch sử trên đất Việt Nam thời cổ. Theo đó thì có một triều đại xuất phát từ miền trong và từng cai quản cả miền ngoài. Triều đại này được sử Trung Quốc chép là 林邑 - Lin-yi, âm Việt là Lâm Ấp.
Tên 林邑 vốn là của quốc gia ở phía miền Bắc giai đoạn trước.
Cụ thể là đã có một nước Lâm Ấp tồn tại trên miền Bắc Bộ Việt Nam. Sau khi Mã Viện dẹp yên miền Lĩnh Nam, tức là Lưỡng Quảng, đã xâm chiếm nước Lâm Ấp vào năm 43. Khi nhà Hán bắt đầu sụp đổ thì người Lâm Ấp lấy lại độc lập, năm 193.
Một triều đình theo văn hóa Champa đã cai quản Lâm Ấp. Quốc gia Lâm Ấp thời kỳ này khá mạnh, từng nhiều lần tranh chấp vùng Lĩnh Nam, tức là phía Lưỡng Quảng, với các triều đình Trung Quốc trong thời kỳ Nam Bắc triều. Phía nam Lâm Ấp tiếp giáp với một đồng minh là nước Phù Nam. Vùng đất từ Đèo Cả trở về phía nam vốn là đất Phù Nam, rồi nhập vào nước hậu Lâm Ấp là Chiêm Thành ở thời điểm nào đó sau khi đế chế Phù Nam bị người Chân Lạp tiêu diệt vào thế kỷ 6.
Đến năm 605 nhà Tùy đánh Lâm Ấp. Khu vực bị xâm chiếm là miền núi phía đông bắc và miền đồng bằng ven biển kéo dài đến bờ bắc sông Cả.
Do triều đại Lâm Ấp này xuất phát từ phía nam, nên đã coi phía nam là trung tâm, tức là bên trong, phía bắc là miền ngoài. Tên gọi Đàng Trong và Đàng Ngoài hẳn phải xuất phát từ thời kỳ này.
Có thể nói thêm rằng cuộc chiến giữa Đại Việt và Chiêm Thành, quốc gia hậu Lâm Ấp, là một cuộc giữa Đàng Ngoài và Đàng Trong. Cả trên phương diện tính chất mà lẫn trên phương diện danh nghĩa.
2. Triều đại Lâm Ấp và hệ thống từ Hán Việt
Từ Hán Việt, hay cũng có thể gọi là âm Hán Việt, là một hệ thống cách đọc các chữ Hán ở trên địa bàn nay là Việt Nam, phần lớn không theo cách đọc của người Hán.
Ngoài ra còn có thể một hệ thống chữ, chế từ chữ Hán, để ghi những khái niệm mà không thể biểu đạt được bằng vốn chữ Hán có sẵn. Người ta gọi đó là chữ Nôm.
Cho đến nay thì không ai đưa ra được chứng cứ là hệ thống từ Hán Việt và các chữ Nôm được khởi tạo từ lúc nào. Dường như bước vào thời mà người ta coi là thoát khỏi Bắc thuộc thì người Việt đã có sẵn để dùng vậy.
Âm NÔM cũng có nghĩa là NAM, theo phát âm của nhiều khu vực phía trong, bao gồm cả vùng Quảng Nam, trung tâm của Lâm Ấp. Mặt khác, tôi đã chỉ ra rất nhiều sự giống nhau giữa âm Champa, mà người Cham hiện nay còn lưu trữ, với âm Hán Việt khi chỉ cùng một khái niệm.
Có một tập hợp khá nhiều âm đọc chữ Hán khác nhau giữa hai miền Nam Bắc:
- hạp - hợp
- chánh - chính
- kiểng - cảnh
- san - sơn
- thới - thái
- bửu - bảo
- bổn - bản
- nhựt - nhật
- sanh - sinh
- tánh - tính
- lãnh - lĩnh
- thỉ - thủy
- huỳnh - hoàng
- phước - phúc
- cang - cương
…
Cánh giải thích phổ biến hiện nay rằng đó là do người dân phía nam kiêng các tên húy của nhà Nguyễn.
Theo cách này, người ta chỉ nêu ra được một số ít trường hợp. Thí dụ gọi là Huỳnh để tránh tên của Nguyễn Hoàng, gọi là Phước để tránh tên lót của họ Nguyễn Phúc…
Thực tế thì việc kỵ húy chủ yếu chỉ áp dụng trong văn viết. Trong lời nói hàng ngày, nếu không muốn dân chúng nhắc đến từ đó thì người ta chỉ có thể hạn chế bằng cách đổi chữ đi, chứ khó mà bắt dân chúng đồng loạt nói trệch đọc trệch được. Ví dụ nhà Trần bắt đổi từ chữ chỉ họ Lý là 李 ra chữ Nguyễn là 阮 khi muốn xóa họ Lý đi. Ngay ở phía bắc, nơi trải qua một thời gian chịu ảnh hưởng Nho giáo lâu hơn, thì cũng không phổ biến hiện tượng các phiên bản phái sinh do sự kỵ húy.
Nếu cho rằng người di cư từ phía bắc vào rồi tự phát âm khác đi như vậy thì cũng không có cơ sở.
Tức là những âm đọc chữ Hán đặc thù của phía nam hẳn đã tồn tại từ trước thời chúa Nguyễn.
Vậy thì có thể cho rằng chính triều đại Lâm Ấp này đã tiếp thu chữ Hán của nền văn minh Trung Quốc, và đặt âm cho chúng dựa trên âm bản địa.
Các âm Hán Việt ở phía nam thậm chí còn cổ hơn âm ở phía bắc. Nếu để ý bảng trên thì chúng ta có thể thấy rằng các từ phía Đàng Trong được phát âm dễ hơn, ít phải sử dụng việc uốn môi uốn lưỡi hơn, thì có thể giải thích rằng cách phát âm ở Đàng Ngoài là kết quả sự cầu kỳ dần theo thời gian, dưới ảnh hưởng lâu dài của các ngôn ngữ đơn âm tiết của các nhóm ngôn ngữ Tày - Thái và Hán ở phía bắc.
Champa là một chế độ chịu ảnh hưởng của văn hóa Ấn Độ. Tuy nhiên với sự vươn dần ảnh hưởng của Trung Quốc xuống phía nam thì việc nhà nước chủ trương tiếp thu cả chữ Hán để kết nối làm ăn và học hỏi từ nền văn minh lớn này chẳng có gì lạ.
Bạn đọc có thể xem một số bài viết trước để hiểu rõ hơn;
- https://hoangcuongviet.wordpress.com/.../lan-nay.../...
- https://hoangcuongviet.wordpress.com/.../thu-xac-dinh-vi.../
- https://hoangcuongviet.wordpress.com/.../lam-ap-hoan.../...
- https://hoangcuongviet.wordpress.com/.../nhung-nhan.../...
- https://hoangcuongviet.wordpress.com/.../moi-lien-he.../...

Khảo cứu về họ Phan

 

Họ Phan ở Trung Quốc, chữ Hán là 潘, âm Trung Quốc là bō hoặc fān.
Theo sách Bách gia tính, được soạn từ thời nhà Tống và sau này còn được bổ sung nhiều, thì một hậu duệ của nhà Chu được ăn thái ấp ở đất 潘, rồi lấy tên ấp làm họ.
Sách này còn chép họ Bành là xuất xứ từ ông Bành Tổ, sống 800 năm. Một chi tiết chứng tỏ sự thiếu tin cậy. Thời điểm bắt đầu chép sách đã sau nhà Chu trên 1000 năm.
Họ Phan ở Việt Nam cũng có chữ Hán là 潘, nhưng không phát âm là bō
Những người theo thuyết nguồn gốc người Việt là từ phương Bắc có thể căn cứ trên sự giống nhau về văn tự để gắn các họ ở Việt Nam vào nguồn gốc Trung Quốc. Tuy nhiên thực tế không đơn giản như vậy.
Sau đây xin trình bày một số cơ sở.
1. Họ Phan của người Chiêm Thành
Đại Việt sử ký toàn thư ghi nhận một số nhân vật họ Phan gốc Chiêm Thành hoạt động trên đất Đại Việt:
- Phan Ma Lôi, trợ thủ đắc lực của Nguyễn Nộn, cuối thời Lý.
- Phan Mỗ, năm 1448 dẫn 340 hơn người sang hàng, được chia ra ở các đạo.
- Phan Ất, bè đảng của Trần Cung, con trai Trần Cảo.
Chiêm Thành là xứ sở chịu ảnh hưởng từ Ấn Độ là chính, chứ không phải từ Trung Quốc, vì vậy không thể nói rằng các nhân vật trên có gốc gác từ Trung Quốc. Vậy tại sao lại có họ Phan?
Nếu để ý rằng họ có thể là thủ lĩnh của một nhóm người Chiêm Thành, và biết thêm rằng trong tiếng Chiêm thì thủ lĩnh được gọi là PO, mà âm này trùng với một âm của chữ Hán 潘 chỉ họ Phan thì chúng ta có thể lý giải rằng người ta mượn chữ Hán trùng âm để chép tên các vị PO MA LÔI, PO MỖ, PO ẤT. Tức là thực tế các nhân vật này không phải họ Phan.
Rồi con cháu của những vị thủ lĩnh như vậy sống trên đất Đại Việt lấy chữ đó, cùng với âm PHAN, làm họ.
2. Một bản phổ chí họ Phan, được viết lại vào năm 1806, dựa trên các truyền ngôn, ghi nhận tổ tiên là các vua Chiêm Thành (https://repository.vnu.edu.vn/handle/VNU_123/20705)
Bản phổ chí còn cho biết đến thời nhà Trần người Chiêm Thành còn làm chủ đến lộ Đà Giang, vùng núi phía tây bắc Việt Nam ngày nay. Sau đó một viên cố vấn người Trung Hoa là Trịnh Giác Mật giết con vua Chiêm Thành và đoạt lấy, rồi rút cục về tay nhà Trần của Đại Việt. Nội dung này không được chép trong sử Việt, nên ngày nay người ta không thừa nhận. Tuy nhiên một số bộ sử Trung Quốc có niên đại sớm hơn nhiều, như Tân Ngũ Đại Sử, Tống Sử cho biết Chiêm Thành phía tây giáp đến Vân Nam, đây là các chi tiết khó có thể bác bỏ. Vậy thì thời Lý Trần ranh giới Đại Việt và Chiêm Thành không hẳn tương ứng theo vĩ độ như sử của chúng ta vẫn chép, mà thực ra nước Chiêm Thành ở cả về phía tây và phía nam của Đại Việt, cuộc mở rộng của Đại Việt theo hai hướng chứ không phải chỉ mỗi hướng nam.
Bản phổ chí còn cho biết về cuộc sáp nhập Chiêm Thành vào Đại Việt ngay trước nguy cơ thôn tính của nhà Nguyên. Đối chiếu với các nguồn sử Việt Nam và Trung Quốc thì chúng ta có thể hình dung như sau:
Các vị tổ của tộc Phan này là thủ lĩnh của một tiểu quốc thuộc Chiêm Thành. Chiêm Thành là một quốc gia rộng lớn, mà theo ghi nhận trong Tống sử thì chiều dài tới 3.000 dặm, chiều ngang 700 dặm, tức là bề dài phải kéo từ phía Vân Nam đến ngang với Nam Trung Bộ Việt Nam, và bề ngang phải kéo từ bờ biển Việt Nam sang rất sâu bên nước Lào ngày này. Rất có thể vùng Bồn Man ở Trung Lào và vùng Champasak ở Nam Lào ngày nay cũng từng thuộc đất Champa. Chính thủ lĩnh tiểu quốc này, chứ không phải cả nước Chiêm Thành, đã nhập vào Đại Việt. Họ được làm thông gia với nhà Trần và được giao trấn giữ địa bàn cũ.
Vậy thì vùng sáp nhập phải nằm ở phía tây của miền Bắc Trung Bộ và có thể sang cả lãnh thổ nước Lào ngày nay.
3. Một số họ Phan ở Nghệ An
- Phan Quý Hựu coi giữ Nghệ An từ trước cuộc xâm lăng của nhà Minh, sau hàng Trương Phụ. Con là Phan Liêu được Trương Phụ cho làm tri phủ Nghệ An. Ngoài ra còn có anh họ Phan Liêu là Phan Kiệt được làm Đồng tri châu phủ Trấn Man, nay là đất Lào, ở về phía tây tỉnh Thanh Hóa. Chức Đồng tri châu thường được dành cho thổ quan, tức là người bản địa.
Sử Việt cho biết Phan Liêu từng cung cấp thông tin về quân của Trùng Quang Đế cho Trương Phụ, khiến cuộc khởi nghĩa bị dẹp. Năm 1419 Phan Liêu vì bất mãn với Mã Kỳ nên giết nhiều quan quân nhà Minh rồi chạy sang Ai Lao. Phan Kiệt trốn theo Phan Liêu nhưng không thoát, bị giết. Sau Phan Liêu bị Lê Thái Tổ giết vì tội từng hợp tác với Trương Phụ.
Theo bộ Minh sử thì Phan Liêu có phục vụ Lê Lợi sau khi bỏ quân Minh. Quyển 321 – phần An Nam, cho biết trong khoảng năm 1423 đến 1425 Lê Lợi sai Phan Liêu và Lộ Văn Luật đến các châu Gia Hưng, Quảng Oai [tức là miền đất rộng lớn phía tây Thăng Long] chiêu tập đồ chúng, thanh thế ngày càng lan xa.
Như vậy thì Phan Liêu và Lộ Văn Luật thực ra có vai trò rất lớn trong thành công của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, nhờ ảnh hưởng của họ trong một khối dân chúng. Sở dĩ sử không chép công của hai nhân vật này mà chỉ chép tội là để cho việc bắt tội được hợp lý. Sở dĩ họ bị xử vì tội cũ, là do chính sách tập trung quyền lực về trung ương dưới thời nhà Lê, mà những thủ lĩnh có hậu thuẫn mạnh ở địa phương là một cản trở trực tiếp hoặc là mối nguy cơ tiềm ẩn. Các nhân vật như Bế Khắc Thiệu, Nông Đắc Thái, Đèo Cát Hãn cũng là nhưng trường hợp tương tự.
Rất có thể nhóm họ Phan này cũng là con cháu quý tộc Chiêm Thành.
- Gia phả dòng họ Phan của Thám hoa Phan Kính (thế kỷ 18) ở Can Lộc, Hà Tĩnh chép: “Con cháu ta là dòng dõi thủ lĩnh Nghệ An trại chủ, quan Nội hầu thuộc triều Trần, tỉnh Nghệ An” (1). Tên của vị trại chủ không được nêu, không biết có liên quan gì đến gia tộc Phan Quý Hựu hay không?
- Gia phả của dòng họ Phan Huy, trong đó có nhiều nhân vật rất nổi tiếng, ghi nhận tổ tiên thuộc ty Giáo phường [tức là một tổ chức hát ca trù, hát cửa đình] (2). Vị đầu tiên được chép trong phả là một nhân vật được phụng chỉ coi viêc Giáo phường làm phân trưởng cửa đình ở huyện, dưới thời Lê Thánh Tông. Vị này được gọi là Ông Trằm, tên thật không được chép.
Lý giải cho cái tên Ông Trằm, phả cho biết do lúc đó mới nhập tịch vào phía tây xứ Trầm Vịt, thôn Chi Bông, xã Thu Hoạch, huyện Thiên Lộc. Từ việc không chép tên thật đến việc gán tên vị nhạc công vào với xứ Trầm Vịt, có vẻ hơi khiên cưỡng, tôi cho rằng có thể có một cách giải thích khác. Vị này là một quý tộc Chiêm Thành, đã bị bắt hoặc theo về Đại Việt, vì thế được gọi là ông Chàm, mà người ta chép trệch là Trằm. Những quý tộc Chiêm Thành là bậc thầy của Đại Việt về âm nhạc và nghệ thuật nói chung, do đó họ vẫn được sử dụng.
Tạm kết luận
Không thể lấy chữ 潘trùng nhau giữa Việt Nam và Trung Quốc, mà cũng có thể mở rộng ra cho các họ khác, để cho rằng họ cùng một nguồn gốc. Rất có khả năng nhiều nhóm họ Phan ở Việt Nam có nguồn gốc từ quý tộc Chiêm Thành.
Bài viết của tôi dựa trên những tài liệu được xuất bản chính thức, tức là tôi được quyền nghiên cứu và nêu ra giả thiết. Tuy nhiên tôi hiểu rằng với người Việt ngày nay thì nghiên cứu về dòng họ là một vấn đề nhạy cảm. Nói điều này để các bạn có tham gia bình luận thì vui lòng để ý.
Chú thích:
1. Nội dung này được trích từ cuốn Phan Công Gia Phả, Nxb Thế Giới, 2006, trang 13
2. Phan Công Gia Phả, sđd, tr33,34

Tản mạn về ngôn ngữ

 

Bài viết này bàn về một số điểm liên quan đến chữ Hán và từ Hán Việt.
Trước hết xin đề cập về các khái niệm Từ và Tự, được định nghĩa trong một số sách vở.
Từ, là đơn vị ngôn ngữ nhỏ nhất có nghĩa hoàn chỉnh và cấu tạo ổn định, dùng để đặt câu.
Tự là âm Hán Việt của chữ Hán 字, chỉ chữ viết. Âm Hán Quan Thoại/Quảng Đông của chữ này là zì/zi. Với chữ Hán thì mỗi Tự thường biểu diễn một Từ.
Như yậy, Từ là cái có trước, xuất hiện từ khi con người có lời ăn tiếng nói, còn Tự hay Chữ là cái có sau.
Chữ Hán là dạng chữ tượng hình, không có tính biểu âm, do đó mỗi chữ có thể có nhiều cách phát âm khác hẳn nhau, tùy theo khu vực, mặc dù cùng biểu đạt một nội dung. Nói cách khác là Tự hay Chữ thì chung mà Từ thì không nhất thiết chung. Ví dụ chữ 車, chỉ cái xe, âm Quan Thoại là chē hoặc jū , âm Quảng Đông là ce hoặc geoi, âm Hán Việt là xa.
Nhiều ý kiến cho rằng loại âm mà được gọi là Hán Việt là một thứ âm Hán cổ, du nhập vào Việt Nam, nay đã không còn được dùng ở Trung Quốc nữa.
Cách lập luận này có vấn đề ở chỗ là sẽ phải công nhận rằng ngôn ngữ Trung Quốc hiện nay đã bỏ mất rất nhiều âm cổ.
Để minh họa, tôi xin trích một ý kiến như sau: “Một ngôn ngữ phân biệt bằng âm thanh, hình thái, và ý nghĩa. Về âm, Việt Nho gần giống nhưng phong phú hơn Quan-thoại nhiều. Âm Bắc-kinh chỉ có 400 (theo hệ thống phiên âm Wade−Giles), trong khi Việt Nho có cả hàng ngàn. Việt Nho trung thực và bảo tồn được chữ Nho với âm thái cổ trong khi giọng Bắc-kinh mất những ngữ vị đầu và cuối như B−, D−, G−, R−, TR−, V−, và −CH, −K, −M, −P, −T (Y.R. Chao mục “Chinese Language” trong Encyclopedia Britannica, 1965). Về thanh, Việt Nho hơn hẳn tứ thanh của Quan thoại vì có tới 8 thanh”. (Bài: Khảo cứu ngắn về chữ viết Việt. Tác giả: Đào Mông Nam & Nguyễn Tiến Văn)
Chúng ta đều biết rằng dân tộc Trung Hoa là một dân tộc lớn, xét trên cả quy mô dân số cũng như bề dày văn hóa. Họ đồng hóa luôn cả những lực lượng ngoại lai đến đô hộ. Vì vậy có thể khẳng định là không có yếu tố nào có thể làm cho ngôn ngữ của họ biến dạng đến mức như vậy được.
Tức là phải xem xét lại quan niệm xếp tập hợp từ Hán Việt vào tập hợp con của ngôn ngữ Trung Hoa, dù là Trung Hoa cổ.
Trường hợp từ Xa, biểu thị âm của chữ 車 (zì/zi), không thể mặc nhiên coi đó là một từ gốc Hán, rồi người Việt đọc trệch dần thành Xe, như cách giải thích rất phổ biến cho đến ngày nay.
Chúng ta thử tìm hiểu nguồn từ Xa (xe), theo hướng khác.
Có lẽ khi muốn phổ chữ 車 và âm Xa thì hẳn người ta sẽ kèm theo đó hình minh họa của một cái xe ngựa, vì ngày xưa ngựa là hình ảnh liên quan gần nhất đến cái xe.
Tên con ngựa, theo âm Khmer là seh (chữ là សេះ), theo âm Chàm là asaih. Có thể thấy rằng hai âm này khá gần nhau, tức là xuất phát từ một gốc chung khá gần. Mà âm Khmer và âm Chàm cũng có mối liên hệ rất gần với ngôn ngữ Việt ngày nay. Một điểm nữa là trong ngôn ngữ của dân vùng Khu 5 thì các từ sa, xa, se, xe được phát âm khá gần nhau và gần với âm của Khmer và Chàm, tức là họ nói các từ này theo âm cổ hơn so với âm Viêt phổ thông ngày nay. Tóm lại, chúng ta có cơ sở để cho rằng các từ Xa và Xe vốn có xuất phát là để chỉ con ngựa, rồi qua quá trình biến đổi tiếng Việt đã phân hóa và kết hợp từ mà thành các âm khác nhau và chỉ cái xe ngựa, rồi thành các loại xe nói chung.
Xin nói rõ thêm về nhận định trên, tôi đã kiếm chứng được rất nhiều trường hợp có liên hệ rõ ràng giữa âm Việt và Chàm, cũng như giữa âm Hán Việt và âm Chàm, chứ không phải âm Hán, khi chỉ cùng khái niệm, tức là có chung chữ Hán. Bảng kết quả sẽ được công bố sau. Bạn đọc có thể tạm xem bài viết:
https://hoangcuongviet.wordpress.com/.../moi-lien-he.../...
Xin nêu thêm ở đây một vài trường hợp.
Trong tiếng Chàm, tức là một thứ tiếng trên dải đất chữ S mà người Chàm đang lưu giữ, thì có các từ là hachan – nghĩa là mưa, và hakoh/hatua – nghĩa là khô, cạn. Tức là các âm này có liên quan đến khái niệm nước. Tôi tra cứu thêm thì thấy trên Wikipedia có các thông tin như sau:
• Sông Hà Ra (Thạnh Mỹ), phụ lưu của Đắk Mi hay sông Vu Gia, chảy ở huyện Nam Giang tỉnh Quảng Nam.
• Sông Hà Ra (Nha Trang) tỉnh Khánh Hòa
• Cửa Hà Ra, cửa sông ở xã Mỹ Đức, Phù Mỹ tỉnh Bình Định.
Ngoài ra, sông Côn, một con sông lớn ở Bình Định cũng có đoạn được gọi là sông Hà Giao hay Hà Rêu.
Một bạn cho biết ở Quảng Bình cũng có sông (chi nhánh của sông Nhật Lệ) mà tên các địa danh từ đầu đến cuối đều mang tên Hà.
Chúng ta cũng có thể thấy sự liên hệ gần về âm và nghĩa giữa ngôn ngữ Chàm và Việt như sau: hachan (mưa) – chan (chan nước); hakoh (khô) – khô (khô cạn); hatua (khô, cạn) – tủa (tủa – một từ dân gian được sử dụng để tạo ra từ kết tủa, khái niệm chỉ phản ứng hóa học mà vật chất chuyển từ trạng thái lỏng sang trạng thái rắn)
Bây giờ chúng ta thử xét đến một số từ Hán Việt có nghĩa liên quan đến nước, tức là liên quan đến hà, hachan, hakoh, hatua
- Can, Cán (khô, cạn kiệt). Chữ và âm Hán là 干 gan/gon
- Hà (sông). 渴 hé/ho
- Tuyết (tuyết). 雪 xue/syut
Có thể thấy rằng ở trường hợp thứ nhất thì âm C là bản địa chứ hoàn toàn không phải âm Hán. Tương tự là âm À ở trường hợp thứ hai và âm T ở trường hợp thứ ba.
Một ví dụ nữa là từ hatah (nghĩa là tỏ, tinh mắt), trọng âm ở âm tiết thứ hai. Thực tế thì người Khu 5 phát âm chỉ khái niệm này khá giống âm Chàm, họ nói gần với Tah hơn là Tỏ.
Chúng ta thử xét một số từ Hán Việt liên quan:
- Tinh, Tình (tròng mắt). 睛 jing
- Tinh (sáng sủa). 晶 jing
- Tường (rõ). 詳 xiáng/coeng
- Tiêu (đêm, nhỏ bé). 宵 xiao/siu
- Tiêu (mốc, dấu hiệu). 梢 shāo/saau
Các chữ mà khi phát âm có phụ âm đầu rất khác biệt trong ngôn ngữ Trung Hoa đã được chuyển sang âm Việt đều có âm T ở đầu, giống với âm T trong hatah.
Trường hợp từ pateh (nghĩa là lụa). Chúng ta thử xem xét một số từ Hán Việt liên quan:
- Tác (dây tơ). 索 suo/saak - Tàm (con tằm). 蚕 cán, tiăn/căm
- Ty (sợi tơ). 丝 si/si
- Tảo (ươm tơ). 繅 sao/sou
- Tang (cây dâu). 桑 sāng/song
- Tiêu (lụa dệt bằng tơ sống). 綃 shāo/siu
- Tuần (dây tơ tròn nhỏ). 紃 xún /ceon
- Tệ (vải lụa). 币 bì/bai
Trường hợp từ tian (nghĩa là tâm, tấm lòng)
- Tâm (trái tim, tình cảm). 心 xin, sam
- Tình (tình cảm). 情 qíng/cing
- Tư (thương nhớ). 思 sai/si
- Ta (cảm thương, thương xót). 嗟 jiē/ze
- Tuất (thương xót, thương hại). 恤 xù/seot
Qua trình bày trên có thể nói rằng có sự mượn âm Hán để tạo ra các âm Hán Việt nhưng không phải tất cả đều như vậy. Tức là đó không phải là nguyên tắc bắt buộc, và không thể gọi là bắt chước. Do đó cách gọi hệ thống từ mà chúng ta gán với các chữ Hán là từ Hán Việt là không hẳn chính xác. Việc gọi đó là từ gốc Hán lại càng sai.
Ở khía cạnh khác, chúng ta có thể thấy được ảnh hưởng rõ ràng của âm bản địa cổ, mà người Chàm đang lưu giữ, lên sự hình thành âm Hán Việt là rõ ràng. Có thể coi đó là là yếu tố chủ đạo chi phối việc đặt âm Hán Việt. Sở dĩ người ta cứ gán âm Hán Việt vào gốc Hán, ngoài yếu tố ngộ nhận lịch sử thì vì chúng có liên hệ không ít về phương diện phát âm. Xin thử nêu ra một số lý do. Thứ nhất là chúng cùng có tính chất đơn âm tiết. Thứ hai là nhiều từ phát âm giống nhau do khái niệm đó vốn chỉ có ở Trung Quốc nên người bản địa phải vay mượn cả chữ và âm. Thứ ba là người ta đã có ý thức tạo ra sự kết hợp âm bản địa và âm Hán để tạo ra âm Hán Việt, mà mục đích là tạo ra sự liên tưởng để cho người học dễ nhớ, đồng thời đó cũng là một quy tắc để tạo từ.
Nhận thức này không chỉ giúp chúng ta xét lại về ngôn ngữ dân tộc mà còn giúp chúng ta có cơ sở để khám phá về lịch sử dân tộc.

Thử tìm nguồn gốc tên gọi Âu Cơ, bà mẹ của dân tộc Việt Nam

 

Thử tìm nguồn gốc tên gọi Âu Cơ, bà mẹ của dân tộc Việt Nam

Có các cách hiểu khác nhau về khái niệm dân tộc. Dựa trên các đặc điểm về văn hóa, ngôn ngữ, lãnh thổ…, hoặc dựa trên cơ sở về nhóm tổ tiên, nay được gắn với khái niệm gen di truyền.

Với những dân tộc mà tên gọi gắn liền với một quốc gia, hiện tại hoặc trong quá khứ, tồn tại trong một khoảng thời gian dài, thì sẽ hợp lý hơn nếu được hiểu theo cách thứ nhất. Bởi vì trong quá trình cai trị họ đã hòa nhập, đồng hóa hoặc bị đồng hóa bởi các dân tộc khác trên lãnh thổ. Đó là trường hợp của một số dân tộc như Việt, Hán, Champa…

Tuy nhiên, xuất phát từ nhu cầu thống nhất cao trong quốc gia, các nhà nước thường tìm cách hướng dân tộc theo cách hiểu thứ hai, đó là tạo ra một câu chuyện về nguồn gốc tổ tiên chung của cả cộng đồng. Câu chuyện bà mẹ Âu Cơ là một ví dụ.

Vậy câu chuyện này có từ khi nào, và tại sao bà lại được đặt tên là Âu Cơ, mà không phải là cái tên nào khác?

Về lai lịch và bối cảnh. Bà Âu Cơ được chép là hậu duệ của Thần Nông ở phương Bắc, lấy Lạc Long Quân, cháu của vua hồ Động Đình, sinh ra 100 người con. 100 người con đó nửa theo mẹ về núi, nửa theo cha về phương nam (hoặc xuống biển).

Mặc dù diễn biến hoàn toàn xảy ra ở địa bàn nay là Trung Quốc, mà vị trí hồ Động Đình cũng cách đất Việt Nam rất xa, thế nhưng cho đến nay người ta không tìm thấy trong các truyền thuyết ở đó cái tên Âu Cơ cũng như chuyện 100 người con. Có thể tin rằng câu chuyện được tạo dựng bởi con người trên đất Việt Nam, không hẳn có yếu tố phương bắc.

Dựa trên những phát hiện tôi đã công bố trong thời gian gần đây, từng có một quốc gia do các vị vua Champa cai quản, mà sử Trung Quốc gọi là nước Lâm Ấp, địa bàn bao gồm cả miền Bắc và miền Trung Việt Nam ngày nay. Họ bị đánh bật khỏi đồng bằng Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ vào năm 605 bởi quân nhà Tùy của Trung Quốc. Quân Tùy phá hủy kinh thành và phát hiện ra được 18 bài vị thần chủ trong quốc miếu, được giải thích là đại diện cho 18 đời vua. Tôi đã đưa ra một số chứng cứ nữa để cho rằng đây là nguyên mẫu của câu chuyện 18 đời vua Hùng, và tôi sẽ trở lại vấn đề này trong một bài viết đầy đủ hơn. Trong bài viết này tôi giả định rằng để cai trị một đất nước rộng lớn và theo mô hình phần tán quyền lực như như nhà nước kiểu Champa, người ta đã tạo ra câu chuyện bà mẹ chung của dân tộc. Việc liên tưởng với vua Hùng cũng là một sự củng cố cho hướng tìm hiểu này.

Vậy thì chúng ta hãy thử tìm sự liên hệ giữa từ “Âu Cơ” với từ ngữ Champa mà hiện nay người Cham đang lưu giữ.

Để chỉ người mẹ, họ có hai từ, được biểu âm là “ina” hoặc “amaik”.

Từ thứ nhất không có dấu hiệu liên quan về ngữ âm, nhưng từ thứ hai thì có. Âm “k” ở cuối từ “amaik” gần gũi với từ “Cơ”.

Hãy thử tách “amaik” thành các âm rời am-ai-k. Âm tiết đầu thực tế được phát âm rất nhẹ. Chúng ta thử tìm sự liên hệ giữa âm “ai” và âm “âu” trong tên gọi Âu Cơ. Tức là thử tìm mối liên hệ giữa âm “I” và “u/ư” trong tiếng Việt.

Từ bắc vào nam các địa phương sử dụng hai âm này khá lẫn lộn. Ví dụ: Hữu/hĩu; tửu/tỉu; (con) nít/(con) nức; thủy/thỉ; nứt/nít (ở phía Nghệ An thì nói là nứt, phía Hà Tĩnh nói là nít)…

Tôi cũng đã chỉ ra rằng người Chàm, ở trên đất phía nam, còn lưu giữ những từ cổ, gốc của rất nhiều từ tiếng Việt hiện nay.

Để chỉ “Bụt”, họ có từ được ký âm là “bhik”, mà phụ âm “h” là âm câm. Tức là từ “bhik” có thể biến thành Bục (ở miền nam) và Bụt (ở miền Bắc).

Người Chàm có từ “khik” đồng nghĩa với “giữ” trong tiếng Việt ngày nay. Chúng ta cũng có từ láy “khư khư” để chỉ việc giữ chặt, mặc dù từ đơn “khư” thì ngày nay không có nghĩa nhưng hẳn ngày xưa phải có nghĩa, và có thể có sự chuyển hóa khik – khư.

Vậy âm “I” hay “ai” trong từ amaik cũng có thể chuyển thành âm “u” khi ra phía Bắc. Rồi sau biến đổi thành ra “au-k”, và nay là “u”.

Một dấu hiệu củng cố cho hướng suy luận này là âm Hán Việt :mẫu, của chữ 母 (âm Quan thoại là mú, âm Quảng Đông là mou). Trong bài viết trước tôi đã chỉ ra tình trạng kết hợp âm Hán và âm Chàm để tạo ra âm Hán Việt, có thể trường hợp này đúng là phía bắc đã chuyển âm "ai" thành "au".

Tức là từ “Âu Cơ” rất có thể vốn là “au-k”, mà gốc là amaik, chỉ người mẹ nói chung. Amaik → am-au-k → au-k → Âu Cơ

Dân tộc ta đến nay vẫn còn lệ dùng danh từ chung để chỉ một nhân vật rất đặc biệt. Trong văn viết ngày nay người ta biểu thị bằng cách để cái đầu tiên ở hình thức chữ hoa.

Chúng ta có từ “nước” để chỉ xứ sở, quốc gia. Trong ngôn ngữ Chàm có từ “nưkăn” cùng khái niệm. Từ này được đặt trọng âm ở âm tiết thứ nhất, phát âm gần với từ “nước” của tiếng Việt hiện đại, đặc biết là phương ngữ phía nam. Với chứng cớ là các vua Champa từng cai quản cả cõi về sau là Đại Việt thì rất có thể từ “nước” chính là biến âm của “nưkăn”.

Nhà nước Lâm Ấp hay Champa tồn tại theo mô hình tù trưởng. Huyền thoại về các người con chia ra ở khắp nơi có lẽ còn liên quan đến các dòng tù trưởng ở miền núi, người Mường, người Thái…

Trong ngôn ngữ của người Mường có một số điểm khá giống với người ở Đàng Trong, đất thuộc về Champa rất lâu dài. Ví dụ họ phát âm chệch âm “tr” thành “tl”, họ nói tlời và tlăng để chỉ trời và trăng, mà người ở Bình Định phát âm cũng gần như thế. Người Mường nói “nả”, người Bình Định nói “nẩu” đều chỉ về “nó” hay “người ta”.

Có lẽ huyền thoại Âu Cơ đã được tạo dựng và từng tồn tại trong dân tộc như thế. Sau đó các nhóm quý tộc cai trị từ phía bắc di cư xuống, hoặc do chính sách đồng hóa của nhà Đường khiến họ tin là thế, lại biến đổi câu chuyện này, để gắn với vùng đất Lĩnh Nam của người Lạc Việt, nay là vùng Lưỡng Quảng. Mục đích cũng là xây dựng một tổ tiên chung, nhưng gốc từ phía bắc. Điều này có thể hợp lý ở một thời điểm nào đó nhưng lại bất hợp lý ở thời điểm khác.

Tất cả cảm xúc:

44Anh Hùng Bụng Bự, Nguyen Van Cu và 42 người khác

Từ Chàm và từ Hán Việt

 

 

Phân tích một số dấu hiệu sử dụng âm Chàm để tạo âm Hán Việt

 

Qua khá nhiều ví dụ ở bài trước, tôi nhận thấy có tình trạng kết hợp âm Chàm và âm Hán để tạo ra âm Hán Việt, ở tần số và tính chất khó có thể nói là ngẫu nhiên. Đến nay thì số lượng tìm thấy đã rất lớn, có thể củng cố vững chắc nhận định trên. Tôi sẽ công bố trong thời gian gần.

Sau đây xin đưa thêm một số ví dụ, có tính chất hệ thống.

 

1.       Từ “Ka”. Từ này rất phổ biến và nghĩa khá rộng, như là: bởi, do, vì, để…Tức là mở ra một điều gì đó.

 

Một số từ Hán Việt sau đây có sử dụng các âm k, c,q, kh, tức là có liên hệ gần về ngữ âm liên hệ đến nghĩa này, theo các cách khác nhau, nói về cái mở đầu, nói về cái kết thúc, nói về tiến trình:

根 gen/gan – Căn (gốc)

故 gu  - Cố - nghĩa  (lý do)

开 kai/hoi  - Khai (mở ra, khai mở)

启 qui/kai  -  Khởi  (bắt đầu)

改 gai/goi      Cải (bỏ cái cũ, bắt đầu cái  mới)

更 geng/ang   Cánh (càng, hơn, sửa đổi cải biến)

跨 kù, kua    Khóa (vượt qua, bước qua)

快 kuài/faai  Khoái (nhanh, sướng, bắt đầu) 挑 tao, tiao Khiêu (dẫn dụ, chọc)

举 ju/geo     Cử (cử động)

拒 ju/keo    Cự  (chống cự)

究 jiù/gâu   Cứu (kết cục)

結 jì/git  Kết (kết thúc)

罄  qìng/hing  Khánh (hết, xong

去 qú/heoi   Khứ (đã qua)

近 ji/gan, kan   Ký (đã, rồi)

過 guo/gwo  Qua, quá (xong, vượt)

廣 guăng/gong  Quảng (mở rộng)

帰 gui  Quy (trở về) 2.       Từ “hu”, nghĩa là có được, sở hữu   Một số từ Hán Việt mượn âm h, có nghĩa liên quan:     有 yòu/jau    Hữu (có) 虚 qu, xu/heoi  Hư (không có) 含 hán/ham   Hàm (chứa đựng) 希 xi/hei  Hy (hiếm) 罕 hăn/hon  Hãn (ít ỏi, hiếm) 兴 xing/hing   Hưng (nổi lên, dấy lên) 又 yòu/jau  Hựu (lại, còn) 享 xiăng/hoeng  Hưởng 兴 xing/hing  Hứng (có hứng thú) 现 xiàn/jin  Hiện (tồn tại, bây giờ) 吸 xi/kap, ngap  Hấp (hấp thụ, thu vào) 献 xiàn/hin  Hiến 还 hái/wan  Hoàn (trở lại, trả  lại) 囘 huí/wui  Hồi (trở lại, phục hồi) 休 xiu/jau  Hưu (thôi, bỏ) 腐 fu  Hủ (mục nát, không còn dùng được) 毀 hui/wai   Hủy (hủy hoại) 坏 hoài/pui  Hoại (hư, hỏng)   3.       Iêu - kêu

叫 jiào/giu   Khiếu (kêu gọi); 噭  kêu gào 要 yao/jiu  Yêu (đòi hỏi) 咲 xiào/siu   Tiếu (cười thành tiếng) 儌 jiao  Kiêu (cầu mong, công kích) 扰 rao/jiu  Nhiễu  (làm rầy, làm phiền)

Xin đưa thêm một dạng ví dụ khác   -          Sử thi Chàm, AKAYET DEWA MƯNO, câu 14:  Ka tho pataw ni o hu anưk likei - Bởi số vua đây là không có con trai Xin gán từ Hán Việt, để trong dấu ngoặc, tương ứng nghĩa với từng từ Chàm: Ka (Căn) tho (số) pataw (bá) ni (thị) o (vô) hu (hữu)  anưk likei (tử).     -          Pataw awen ưng ka hu pila nan = Vua ưng vì có cái ngà như này. Ghép từ Hán Việt: Pataw (bá) awen (ưng) ka (cố = lý do là) hu (hữu = có) pila (nha = ngà) nan(như = như này)   Bạn có nhận thấy sự gần gũi về cả âm và nghĩa không?